آپنه خواب چیست؟ علائم، تشخیص و نقش دستگاه CPAP در درمان
اگر کسی هنگام خواب به طور مکرر خروپف می کند، ناگهان با احساس خفگی از خواب می پرد یا صبح ها با وجود خواب کافی همچنان خسته است، احتمال دارد مشکل فقط «بد خوابی» نباشد. آپنه خواب اختلالی است که در آن تنفس فرد هنگام خواب بارها متوقف یا بسیار کم می شود و در صورت درمان نشدن می تواند کیفیت خواب و سلامت عمومی را تحت تاثیر قرار دهد.
برای بسیاری از بیماران، تشخیص دقیق و استفاده منظم از دستگاه CPAP می تواند تفاوت قابل توجهی در کیفیت خواب ایجاد کند. این دستگاه با ایجاد فشار مثبت و پیوسته، راه هوایی را هنگام خواب باز نگه می دارد. البته انتخاب دستگاه، فشار درمانی و ماسک CPAP نباید صرفا بر اساس قیمت یا ظاهر محصول انجام شود؛ نوع آپنه و شرایط تنفسی فرد باید ابتدا توسط پزشک بررسی شود.
آپنه خواب چیست و چند نوع دارد؟
آپنه خواب به توقف های مکرر تنفس یا کاهش قابل توجه جریان هوا در زمان خواب گفته می شود. این وقفه ها ممکن است آن قدر کوتاه باشند که خود فرد متوجه آنها نشود، اما مغز و بدن برای بازگرداندن تنفس، بارها از خواب عمیق خارج می شوند. نتیجه می تواند خواب تکه تکه، کاهش کیفیت استراحت و خواب آلودگی در طول روز باشد.
دو نوع اصلی آپنه خواب عبارتند از:
· آپنه انسدادی خواب:
در آپنه انسدادی خواب یا OSA، راه هوایی فوقانی در هنگام خواب باریک یا مسدود می شود. شل شدن عضلات گلو، وضعیت خواب، ساختار فک و زبان، بزرگی لوزه ها و برخی عوامل دیگر می توانند در این انسداد نقش داشته باشند. اضافه وزن نیز از عوامل افزایش دهنده خطر است.
فرض کنید فردی به پشت خوابیده و عضلات گلو در خواب شل شده اند. زبان و بافت های اطراف حلق به سمت عقب حرکت می کنند و مسیر عبور هوا را محدود می کنند. فرد ممکن است برای چند ثانیه نتواند به شکل طبیعی نفس بکشد و سپس با خرخر، نفس عمیق یا احساس خفگی دوباره تنفس کند. این چرخه ممکن است بارها در طول شب اتفاق بیفتد.
· آپنه مرکزی خواب:
در آپنه مرکزی خواب، مشکل اصلی بسته شدن راه هوایی نیست؛ بلکه مغز در زمان خواب سیگنال مناسب برای کنترل تنفس را به عضلات تنفسی ارسال نمی کند. بعضی بیماری های زمینه ای، نارسایی قلبی، سکته مغزی و مصرف طولانی مدت برخی داروهای مخدر می توانند با افزایش خطر این نوع آپنه ارتباط داشته باشند.
تشخیص نوع آپنه اهمیت زیادی دارد، چون همه بیماران لزوما به یک نوع درمان یا یک تنظیم دستگاه فشار مثبت نیاز ندارند.
علائم هشدار دهنده آپنه خواب
بخشی از علائم آپنه خواب در زمان بیداری دیده نمی شوند و ممکن است فرد از آنها اطلاع نداشته باشد. در بسیاری از موارد، همسر یا یکی از اعضای خانواده نخستین کسی است که متوجه توقف تنفس، خروپف شدید یا نفس نفس زدن بیمار می شود.
علائم مهم عبارتند از:
· خروپف بلند و مکرر.
· توقف قابل مشاهده تنفس هنگام خواب.
· بیدار شدن ناگهانی همراه با احساس خفگی یا نفس نفس زدن.
· خواب آلودگی شدید در طول روز.
· خستگی و کاهش انرژی، حتی بعد از خواب شبانه.
· خشکی دهان هنگام بیدار شدن.
· سردرد صبح گاهی.
· کاهش تمرکز و اختلال در توجه.
· بیدار شدن های مکرر در طول شب.
· بیدار شدن برای ادرار کردن در طول شب.
· کاهش میل جنسی در برخی افراد:
خروپف به تنهایی به معنی آپنه خواب نیست. بعضی افراد خروپف می کنند اما دچار توقف تنفس نیستند. از طرف دیگر، نبود خروپف شدید هم آپنه را به طور کامل رد نمی کند. اگر خواب آلودگی روزانه، وقفه تنفسی مشاهده شده یا بیدار شدن با احساس کمبود هوا وجود دارد، ارزیابی پزشکی منطقی تر از حدس زدن بر اساس خروپف است.
· چه زمانی مراجعه به پزشک ضروری است؟
اگر فردی بار ها هنگام خواب دچار قطع تنفس می شود یا در طول روز به اندازه ای خواب آلود است که تمرکز، رانندگی، کار یا فعالیت های روزمره او مختل شده، بهتر است موضوع را با پزشک مطرح کند.
آپنه خواب درمان نشده فقط یک مشکل مربوط به خواب نیست. اختلال خواب و کاهش اکسیژن در طول شب می تواند با مشکلاتی مانند فشار خون بالا و بیماری های قلبی عروقی ارتباط داشته باشد.
روش های تشخیص و مراجعه به پزشک
تشخیص آپنه خواب صرفا با شنیدن خروپف یا بررسی علائم ظاهری امکان پذیر نیست. پزشک ابتدا درباره کیفیت خواب، خواب آلودگی روزانه، سابقه پزشکی، دارو های مصرفی و عوامل خطر سوال می کند. سپس در صورت نیاز، انجام تست خواب توصیه می شود.
· تست خواب چیست؟
تست خواب یا پلی سومنوگرافی می تواند در آزمایشگاه خواب انجام شود. در این روش، پارامتر هایی مانند امواج مغزی، ضربان قلب، الگوی تنفس، سطح اکسیژن خون، حرکات قفسه سینه و شکم، وضعیت بدن و حرکات اندام ها در طول خواب بررسی می شوند.
برای بعضی افراد، پزشک ممکن است تست آپنه خواب در منزل را مناسب بداند. این تست معمولا تعداد محدود تری از شاخص های تنفسی را ثبت می کند و برای همه بیماران جایگزین تست کامل آزمایشگاهی نیست. اگر نتیجه آزمایش خانگی با علائم بیمار همخوانی نداشته باشد، ممکن است بررسی دقیق تر در مرکز خواب همچنان لازم باشد.
پس از تشخیص، شدت اختلال نیز بررسی می شود. در بزرگسالان، شاخص آپنه-هیپوپنه یا AHI یکی از معیار های مورد استفاده برای ارزیابی تعداد وقفه های تنفسی در هر ساعت خواب است. در برخی منابع، AHI بین ۵ تا کمتر از ۱۵ به عنوان محدوده خفیف، ۱۵ تا کمتر از ۳۰ متوسط و ۳۰ یا بیشتر شدید در نظر گرفته می شود؛ با این حال تفسیر نتیجه باید همراه با علائم و شرایط بالینی فرد انجام شود
دستگاه CPAP چگونه کار می کند و تفاوت آن با BiPAP چیست؟
دستگاه CPAP مخفف Continuous Positive Airway Pressure است و با ایجاد فشار مثبت مداوم، کمک می کند راه هوایی در زمان خواب باز بماند. دستگاه، هوا را از طریق یک لوله به ماسکی که روی بینی یا بینی و دهان قرار گرفته منتقل می کند. فشار هوا از فرو ریختن راه هوایی جلوگیری می کند و در آپنه انسدادی خواب، وقفه های تنفسی را کاهش می دهد.
برای مثال، فردی را تصور کنید که در طول شب بارها به دلیل بسته شدن راه هوایی دچار وقفه تنفسی می شود. زمانی که فشار مناسب توسط دستگاه اعمال شود، مسیر تنفس بازتر می ماند و احتمال تکرار این انسداد کمتر می شود. هدف CPAP این نیست که «نفس را به جای فرد بکشد»؛ بلکه با ایجاد فشار مناسب، شرایطی فراهم می کند که راه هوایی باز بماند.
تفاوت CPAP و BiPAP چیست؟
تفاوت اصلی در نحوه اعمال فشار است:
ویژگی CPAP BiPAP / BPAP
فشار هوا معمولا. یک فشار پیوسته . دو سطح فشار.
هنگام دم. همان فشار تنظیم شده . فشار بالاتر.
هنگام بازدم. همان فشار تنظیم شده. فشار پایین تر.
کاربرد رایج. به ویژه آپنه انسدادی خواب. برخی بیماران با نیازهای تنفسی متفاوت.
تنظیم دستگاه. بر اساس ارزیابی و تجویز درمانی. نیازمند تعیین مناسب فشارهای دم و بازدم.
در CPAP فشار در طول چرخه تنفسی ثابت است، در حالی که BiPAP یا BPAP برای دم و بازدم دو سطح فشار متفاوت ارائه می کند.
این تفاوت به این معنی نیست که BiPAP برای همه افراد «بهتر» است. نوع دستگاه باید بر اساس تشخیص، فشار مورد نیاز، توانایی تحمل درمان و شرایط تنفسی بیمار تعیین شود. در برخی شرایط، پزشک ممکن است از APAP نیز استفاده کند؛ این دستگاه می تواند فشار را بر اساس تغییرات مقاومت راه هوایی در طول خواب تنظیم کند.
بنابراین خرید سیپپ بدون مشخص شدن نوع اختلال و نیاز درمانی می تواند تصمیم مناسبی نباشد. قیمت بالاتر یک مدل نیز به خودی خود به معنی مناسب تر بودن آن برای بیمار نیست.
انتخاب ماسک CPAP و نکات نگهداری دستگاه
حتی اگر تنظیمات دستگاه مناسب باشد، یک ماسک CPAP نامناسب می تواند تحمل درمان را دشوار کند. نشتی هوا، فشار روی پوست، خشکی بینی یا احساس خفگی ممکن است باعث شود بیمار استفاده از دستگاه را کنار بگذارد.
سه نوع رایج ماسک عبارتند از:
· ماسک بینی:
این ماسک فقط بینی را می پوشاند و برای افرادی مناسب است که عمدتا از راه بینی تنفس می کنند. اندازه صحیح ماسک اهمیت زیادی دارد؛ سفت کردن بیش از حد بندها همیشه نشتی را برطرف نمی کند و حتی می تواند باعث ناراحتی پوست شود.
· ماسک بالشتکی بینی:
این مدل کوچک تر است و بالشتک های آن در ورودی سوراخ های بینی قرار می گیرند. برای افرادی که احساس بسته بودن صورت با ماسک های بزرگ را دوست ندارند یا هنگام خواب عینک می زنند، ممکن است گزینه راحت تری باشد.
· ماسک تمام صورت:
ماسک تمام صورت، بینی و دهان را پوشش می دهد. اگر فرد به علت گرفتگی بینی یا عادت تنفس دهانی نمی تواند درمان را با ماسک بینی ادامه دهد، این مدل ممکن است مناسب تر باشد.
اندازه صورت، الگوی تنفس، میزان فشار تجویز شده و راحتی فرد همگی در انتخاب ماسک نقش دارند. حتی اگر سایز یک ماسک «متوسط» باشد، نمی توان فرض کرد همان سایز در برند یا مدل دیگری نیز مناسب است.
سوالات متداول
· آیا خروپف همیشه نشانه آپنه خواب است؟
خیر. خروپف می تواند بدون آپنه خواب هم اتفاق بیفتد. اما خروپف شدید همراه با توقف تنفس، نفس نفس زدن یا خواب آلودگی روزانه باید بررسی پزشکی شود.
· آیا دستگاه CPAP آپنه خواب را درمان می کند؟
CPAP به ویژه برای آپنه انسدادی خواب، با باز نگه داشتن راه هوایی در زمان استفاده، وقفه های تنفسی را کنترل می کند. این دستگاه بیشتر یک درمان مداوم است تا روشی که علت زمینه ای را برای همیشه از بین ببرد.
· آیا می توان دستگاه CPAP را بدون تست خواب خرید؟
از نظر پزشکی، انتخاب دستگاه و تنظیم فشار بهتر است بعد از ارزیابی و تشخیص انجام شود. خرید دستگاه صرفا بر اساس علائمی مانند خروپف، بدون مشخص شدن نوع و شدت آپنه، تصمیم دقیقی نیست.
· قیمت دستگاه CPAP به چه عواملی بستگی دارد؟
قیمت دستگاه CPAP با توجه به برند، مدل، نوع عملکرد، قابلیت تنظیم خودکار فشار، رطوبت ساز، امکانات ثبت و انتقال اطلاعات، لوازم جانبی و خدمات پس از فروش متفاوت است. بنابراین مقایسه قیمت باید همراه با مقایسه مشخصات فنی انجام شود.
· اگر با ماسک CPAP راحت نباشیم چه کار کنیم؟
ابتدا اندازه و نوع ماسک را بررسی کنید. ممکن است ماسک بینی، بالشتکی یا تمام صورت برای شما مناسب تر باشد. نشتی، خشکی، احساس خفگی یا فشار روی پوست قابل اصلاح است و نباید صرفا به دلیل این مشکلات درمان را کنار گذاشت.
· آیا CPAP همان BiPAP است؟
خیر CPAP فشار مثبت پیوسته ایجاد می کند، در حالی که BiPAP یا BPAP هنگام دم و بازدم دو سطح فشار متفاوت ارائه می دهد. انتخاب بین آنها به وضعیت بیمار و نظر پزشک بستگی دارد.
جمع بندی
آپنه خواب را نباید صرفا مشکل خروپف یا کم خوابی دانست. توقف های مکرر تنفس می توانند کیفیت خواب را مختل کنند و در صورت درمان نشدن، با پیامدهای جدی تری همراه باشند. تشخیص با ارزیابی پزشکی و در صورت نیاز تست خواب انجام می شود.
برای بسیاری از مبتلایان به آپنه انسدادی خواب، دستگاه CPAP یکی از درمان های اصلی است؛ اما نتیجه مطلوب زمانی به دست می آید که فشار مناسب، دستگاه متناسب با نیاز بیمار و ماسک CPAP با اندازه و طراحی مناسب انتخاب شود. هنگام خرید نیز بهتر است به جای تمرکز صرف بر قیمت دستگاه CPAP، تشخیص پزشکی، مشخصات فنی، کیفیت ماسک و خدمات پس از فروش را هم در نظر بگیرید.
